Marike de Valk

Relatietherapie Nijmegen (Beuningen)

twee vingers die elkaar aanraken als in het bekende fresco van MichelAngelo

Contact

In de Gestalttheorie (en ik geef relatietherapie vanuit mijn achtergrond als Gestalttherapeut) is ”contact” een heel belangrijk begrip. Zonder contact kunnen mensen niet bestaan. Contact met onszelf, met anderen, met de wereld om ons heen. Zonder dat contact worden we eenzaam en kwijnen we weg.

Toch leren we weinig over de manier waarop we contact kunnen maken. Terwijl die manieren al die relaties behoorlijk kunnen beïnvloeden. Meestal staan we daar pas bij stil als het fout gaat. Om te gaan beseffen wat contact maken is, kunnen we het beste eerst stilstaan bij wat het níet is. In de Gestalttherapie onderscheiden we 5 manieren om dat contact te vermijden. (Zoals zo vaak in de wetenschap, komen de termen uit het Latijn.)

Introjectie

(intro jectere=naar binnen gooien)

Je neemt de dingen die een ander je vertelt, aan voor zoete koek. Je slikt ze in en ze worden als het ware een deel van je, zonder dat je ze echt goed geproefd hebt. Zonder je af te vragen of je het er mee eens bent. Je hebt er dus niet echt contact meegemaakt.

Hiertoe behoren dus ook alle waarden en normen, die je met de paplepel ingegoten hebt gekregen. Na verloop van kortere of langere tijd krijg je last van al die ingeslikte zaken: ze blijken niet bij je te passen en het wordt tijd om afscheid van ze te nemen. Je kunt je er letterlijk misselijk door voelen.

Projectie

(pro jectere= naar voren gooien)

Je projecteert – meestal onbewust – op een ander wat je eigenlijk zelf ook doet of denkt of voelt. Je denkt bijvoorbeeld negatief over jezelf en denkt vervolgens dat anderen ook negatief over jou zullen denken. Of je bent zelf ergens bang voor en zegt tegen je kind:”Wees maar niet bang!” Je vraagt dus niet aan de ander wat hij of zij zelf denkt of voelt, maar vult het in.

Retroflectie

(retro-flectere= terug buigen)

Retroflectie is het omgekeerde van projectie: gevoelens of gedachten die je hebt t.a.v. een ander, slaan terug op jezelf. Vaak betreft dit irritatie of boosheid. Je partner is bijvoorbeeld vreemd gegaan en je vindt hem eigenlijk een grote looser, maar je gaat heel erg twijfelen aan jezelf. Of je bent heel boos op je collega, maar je houdt dat in en verkrampt zodanig dat je er zware hoofdpijn van krijgt. Of maagpijn. Retroflectie kan echt de vorm aannemen van medisch onverklaarbare klachten.

Deflectie

(de-flectere= afbuigen)

Je gaat niet recht op de zaak af, maar vermijdt de persoon of situatie in kwestie. Meestal omdat je bang bent voor een confrontatie.

Confluentie

(con fluere=samen vloeien)

Je vloeit als het ware samen met de ander. Je voelt elkaar feilloos aan en fungeert als een team. Jullie hersenen zijn als het ware gesynchroniseerd. Je besteedt geen aandacht aan de verschillen tussen jullie, maar bent de hele tijd – onbewust – bezig om hetzelfde te willen. Daardoor maak je geen contact met het anders-zijn van de ander. dat kan op zijn tijd heel prettig zijn. Maar als het te lang duurt, lever je teveel eigenheid in. Je wordt een soort kloon van de ander.

Dit kan gebeuren tussen ouders en kinderen, tussen partners en tussen heel goede vrienden.  Soms passen beide partners zich aan, maar meestal is er toch één die zich meer aanpast en meer confluent is dan de ander. Dat is de persoon die zichzelf in zo’n relatie dan ook het meeste kwijt kan raken.

Contactgrens

com tangere= samen/elkaar aanraken

Het latijnse woord ”tangere” betekent op zichzelf al aanraken. Boeiend is dan ook dat het woord contact ontstaan is uit de woorden ”com” (samen) en ”tangere”(aanraken). Het woord ”tangere” was dus op zich niet voldoende. Het voorvoegsel ”com” duidt erop dat er iets gebeurt, wat twéé eenheden betreft. Zoals bij confluentie twee verschillende mensen (dieren, dingen) samenvloeien, zo raken bij contact twee verschillende mensen elkaar aan en ontstaat er een diepgevoelde verbinding. Zelfs als je op dat moment ruzie hebt: je ziet elkaar in al je kwaadheid (wat misschien vreemd genoeg ook heel kwetsbaar kan zijn)  en daarmee zie je iets van elkaar, wat niet iedereen te zien krijgt. En dat verbindt meer dan je misschien beseft. (Ik heb het niet over je verdriet verschuilen achter boze woorden: dat levert eerder afstand dan verbinding op).

In de Gestalttheorie is het verschil tussen jou en de ander/het andere dan ook essentieel. Er is verschil nodig om contact te kunnen maken. Er valt niets aan te raken als je al één bent.

Contact vindt dan ook plaats op de ”contactgrens”. Dat is de grens tussen jou en de ander, tussen jou en de wereld. Veel mensen denken dat ze contact maken, maar blijven een eind weg van die contactgrens. Ze houden het veilig en oppervlakkig. Ze zeggen wel wat tegen elkaar, maar laten zichzelf niet raken. Of doen geen pogingen om de ander echt te bereiken. Ze blijven buiten de persoonlijke ruime van de ander en gebruiken – vaak onbewust – één van bovenstaande manieren om het contact op de contactgrens te vermijden.

Persoonlijke ruimte

Fysiek is jouw huid de contactgrens tussen jou en de wereld. Maar je laat niet zomaar iedereen aan je huid komen. Dat zou in de meeste gevallen veel te dichtbij en veel te intiem zijn. Daarom hebben we allemaal ook nog zoiets als een persoonlijke ruimte om ons heen, die we – soms bewust, vaker onbewust – aangeven d.m.v. onze uitstraling. Hoewel die ruimte van persoon tot persoon verschilt is er wel een soort vuistregel: als je je armen naar opzij uitstrekt en ronddraait, is dat de cirkel van je persoonlijke ruimte. Oftewel: de meeste mensen houden ongeveer een armlengte afstand van elkaar.

Die persoonlijke ruimte is niet zichtbaar, maar we kunnen hem wel voelen. Denk maar eens aan hoe je je voelt als iemand naar jouw gevoel te dicht op je komt staan. Alsof hij of zij niet aanvoelt waar jouw persoonlijke ruimte begint.

Hoe intiemer de relatie, hoe dichterbij iemand mag komen. Tot uiteindelijk jouw grens en die van de ander elkaar raken. Dat is wat wij  de contactgrens noemen.

Contactgrens

De ”contactgrens” is dus de plek, waar jouw grens raakt aan die van de ander. Dat kan letterlijk zijn of figuurlijk: je raakt elkaar aan, bv door een hand te geven. Maar dat raken kan ook emotioneel zijn: je wordt door elkaar geraakt. Dat raken kan zowel in positieve of in negatieve zin gebeuren. Contact is namelijk niet per definitie positief of negatief. Je kunt ontzettende ruzie hebben en daarin heel direct contact met elkaar maken.

Op de contactgrens gebeurt altijd iets: je ziet elkaar zonder harnas of masker. Puur, in hoe je op dát moment bent. En precies dát soort contact heeft elke mens nodig en is ook noodzakelijk voor een intieme relatie. Contact waarin je elkaar écht ziet en écht belangstelling hebt voor elkaar. Waarin je bereid bent om jezelf te láten zien in al je kwetsbaarheid. Geen stoere praat of zeurende toon meer. Geen dichte muur, maar een open deur.

Echt contact is nodig om je te kunnen verbinden met een ander. Intieme relaties kenmerken zich door regelmatig contact op de contactgrens. Dit contact vervult een diepe menselijke behoefte aan verbinding.

Maar ook in het openbare leven is echt contact maken belangrijk. Uiteraard zul je daar niet altijd het achterste van je tong laten zien. Maar openheid en benoemen of vragen waar het precies om gaat, werken ook daar meestal beter dan vermijden of invullen.

Contact op contactgrens is een keuze

Contact op de contactgrens is echter ook spannend: je laten zien zoals je bent, zonder harnas, zonder masker, zonder aanpassing. Spannender misschien nog wel dan wanneer je je voor het eerst uitkleedt en je bloot laat zien. Want dat kun je eventueel nog doen met een masker op.

Contact op de contactgrens is dan ook een keuze. Waar iemand je fysiek nog kan dwingen en kan overmeesteren, kan niemand jou dwingen om op de contactgrens te komen. Zelfs babies ”weten” dat heel snel. Als ze geen contact met je willen maken, draaien ze hun hoofd weg en lachen niet naar je. De vraag of je iemand zo dichtbij wil laten komen, is dan ook belangrijk. En of die ander wil dat jij zo dicht bij hem of haar komt.

Als je die keuze echter nooit maakt, zul je je steeds eenzamer gaan voelen.

Contact maken en grenzen

Bij het maken van contact krijg je onvermijdelijk met grenzen te maken: die van jezelf en die van de ander. Het benoemen van die grenzen kan een vorm zijn van contact maken op de contactgrens. Net zoals wanneer iemand aanbelt en je de deur open doet en zegt:”Sorry, ik kan je op dit moment niet binnenlaten”. Dat is altijd contactvoller dan de deur niet opendoen. Lees meer over grenzen:

Grenzen aangeven is kleur bekennen

Is grenzen aangeven nodig?

Wat is belangrijk bij grenzen aangeven?

______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blog: abonneer op blog

 

man met gezicht in handen

Teleurstellingen in je relatie

De tweede fase van een relatie kenmerkt zich door twee factoren: leren omgaan met teleurstellingen in je relatie en leren omgaan met de verschillen van mening en/of beleving. Over het omgaan met verschil van mening heb ik al veel geschreven. (Zie de verwijzingen onder aan deze pagina) Deze post gaat dan ook over het omgaan met teleurstellingen, die na de eerste fase van verliefdheid kunnen optreden.

Teleurstellingen in je relatie

Vrouw kijkt teleurgesteldin camera, hoofd iets achterover, geleund tegen muur.Waar we in de verliefdheidsfase vooral elkaars positieve eigenschappen leren kennen, komen we in de tweede fase van de relatie vooral de minder leuke kanten van elkaar tegen. Soms doordat de roze bril afgaat, wat een heel ander zicht geeft. Maar soms ook omdat verliefdheid iedereen stimuleert om zich van zijn of haar beste kant te laten zien. Uiteindelijk houdt echter niemand dat vol en al helemaal niet als je gaat samenwonen. Dan krijgt je partner alles van je te zien, dus ook je minder leuke gewoontes en/of eigenschappen.

Zo begon Simone zich te storen aan het nagelbijten van Dennis, terwijl hij dat toch van het begin af aan gedaan had. Erik ontdekte toen ze gingen samenwonen, dat Gerard eigenlijk een enorme sloddervos was. Voorheen had hij altijd netjes opgeruimd als Erik kwam. En Chantal merkte tot haar schrik dat onder de zelfverzekerde presentatie van Mira veel meer onzekerheid  schuilging, dan ze verwacht had.

In de tweede fase leer je elkaar dus eigenlijk pas écht kennen. Natuurlijk zijn er ook nog positieve kanten aan elkaar te ontdekken. Maar het zijn de negatieve ervaringen, die teleurstellingen in je relatie oproepen.

Wat zegt de teleurstelling over jou?

In dit soort gevallen wordt de teleurstelling vaak vooral op de partner geprojecteerd: hij of zij is anders dan jij verwacht of tot dan toe gezien hebt. En dus is hij of zij de schuld van jouw teleurstelling.

Veel stellen komen dan ook bij ons met een moeilijk verborgen agenda: ze komen eigenlijk hun partner brengen. Díe heeft individuele therapie nodig, want díe moet veranderen. Natuurlijk zeggen beide partners dat ze begrijpen dat  het aan hen beiden ligt en dat ze begrijpen dat ze ook aan zichzelf moeten werken. Maar stiekem houden ze hun partner toch meer verantwoordelijk voor de relatieproblemen dan zichzelf.

Stiekem vinden de meeste partners dat de relatieproblemen toch vooral door de ander veroorzaakt worden…

Hoewel het soms voor de eigen ontwikkeling van de partner inderdaad gunstig zou kunnen zijn om te veranderen, ligt daar in eerste instantie niet de oplossing voor het omgaan met teleurstellingen in je relatie. Het leren omgaan met die teleurstellingen is vooral iets wat je als teleurgestelde partner zélf moet doen.

De teleurstelling ontstaat namelijk in de interactie tussen beide partners en kan niet eenzijdig aan één partner verweten worden. Als Simone zelf nagels zou bijten of niet zo zou letten op hoe nagels eruit zien, zou ze waarschijnlijk niet zo’n probleem hebben met het nagelbijten van Dennis. Hetzelfde geldt voor Erik, die kennelijk zijn huis graag opgeruimd heeft. En voor Chantal, wiens leven nogal bepaald is door de onzekerheid van haar moeder…

Teleurstellingen horen erbij

Teleurstelling ontstaat als een verwachting niet vervuld wordt. Soms bestaat die verwachting uit de gedachte, dat een situatie zal blijven zoals hij is. Ik moet denken aan de schaatser Jan Smeekens die op de vorige Olympische Spelen dacht dat hij de gouden medaille had gewonnen op de 500 meter. De tijd van de voor hem rijdende Michel Mulder was al wel gecorrigeerd, maar nog niet goed op het scorebord gezet. Toen de gecorrigeerde tijd doorkwam,  bleek Jan twaalfduizendste seconde langzamer te zijn dan Michel Mulder. Hij ”verloor” daarmee het goud.

Aan deze teleurstelling is niets anders te doen dan die te dragen. Er valt niemand iets te verwijten, ook hemzelf niet. Hij had gegeven wat hij in zich had, het was een prima race. Meer zat er gewoon niet in: Michel Mulder was nét even wat beter. Dat was nu eenmaal de realiteit. Jan ging er realistisch en sportief mee om. Reden waarom hem nu gevraagd is om de Nederlandse vlag te dragen bij de opening van de Olympische Spelen.

Ook in een relatie horen teleurstellingen erbij. Geen partner is volmaakt, en dus is ook geen relatie volmaakt. ”Leven is lijden”, zeggen de boeddhisten. Dat inzicht helpt om de teleurstelling te dragen.

Gelukkig zijn

Tegenwoordig hebben we wel moeite met dit uitgangspunt. We zijn gewend dat the sky the limit is en dat het leven maakbaar is. We lijken ons aan onszelf verplicht te voelen om altijd voor het beste te gaan. Het voelt zelfs als een tekortkoming als we genoegen zouden willen nemen met minder.

Tevredenheid is niet meer genoeg. We moeten allemaal gelukkig zijn. En wel voortdurend.

Het begrip ”gelukkig zijn” was eerst een algemeen menselijk verlangen. Toen werd het een verwachting. En inmiddels lijkt het wel een eis.

Hoe meer geluk geëist wordt, hoe meer teleurstellingen er te verwachten zijn. Terwijl we onze kinderen niet meer leren om met teleurstellingen om te gaan. En dus ook niet met teleurstellingen in je relatie. Zie daar het recept voor een agressieve samenleving.

Scheiden vanwege teleurstellingen?

Teleurstellingen kunnen wel heel erg je beeld van de romantische relatie verpesten. Voor sommige mensen telt dat zo zwaar, dat ze besluiten de relatie te verbreken. Als je nog jong bent en nog geen kinderen hebt, hoeft dat niet zo’n probleem te zijn. Het is zelfs wel goed om een paar verschillende relaties te hebben als je jong bent. Je doet er mensen- en relatiekennis door op. En je leert jezelf op verschillende manieren kennen.

Op een gegeven moment zul je echter gaan ontdekken dat je in geen enkele relatie aan die teleurstellingen ontkomt. En dat je daar dus mee om zult moeten leren gaan, als je graag met een partner iets op wil bouwen dat langer duurt dan een paar maanden tot hooguit twee jaar.

In volgende blogposts zal ik daarom ingaan op verschillende oorzaken voor teleurstellingen in je relatie en het leren omgaan daarmee.

Lees ook: Romantische liefde in een relatie: een illusie? ; Sprookjeshuwelijk;
Discussie met je partnerKies voor dialoog in plaats van discussie

______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blog: abonneer op blog

 

 

Kies voor dialoog in plaats van discussie

Het zou m.i. een uitgangspunt moeten zijn in alle vormen van onderwijs en overleg (dus ook in de politiek!): dialoog in plaats van discussie. Want dialoog levert wederzijds begrip en discussie levert verliezers op. En verliezen vindt niemand leuk.

Verliezers zitten na afloop met de frustratie en teleurstelling. Of met het vaste voornemen om zich een volgende keer niet uit het veld te laten slaan. Waardoor een machtsstrijd snel geboren is.

Discussie zou daarom m.i. overal vervangen moeten worden door dialoog. Hieronder lees je wat meer over de kenmerken van een dialoog. De voorbeelden zijn – door de aard van mijn beroep – veelal genomen uit de privésfeer. De link met werk is in veel gevallen echter eenvoudig te leggen. Veel bedrijven hebben immers dezelfde dynamiek als gezinnen.

Kenmerken dialoog

Differentiatie: verschil van mening mag

Voorwaarde voor een dialoog is dat beide partijen elkaar een eigen mening en beleving gunnen. Dat er ruimte is voor differentiatie: voor het naast elkaar laten bestaan van verschillen. Je mag het dus met elkaar oneens zijn, ook al is dat lastig of ongemakkelijk.

In een dialoog ga je daarom niet schreeuwen of druk uitoefenen op elkaar. Je toont respect voor ieders mening en je gaat ervan uit dat beide meningen legitiem zijn. Dat benoem je ook.  En vervolgens onderzoek je samen of die verschillen naast elkaar kunnen bestaan of dat er een oplossing nodig is.

Vaak is een verschil van mening namelijk geen enkel probleem en kunnen de meningen rustig naast elkaar bestaan. Bijvoorbeeld als het over een politieke kwestie gaat. Je kunt dan samen constateren: ”Oké, hierover verschillen we dus van mening”.

Er zijn echter situaties waarin het handig of noodzakelijk is om het elkaar eens te worden. Ook dan is het belangrijk om eerst de verschillen te benoemen. Bijvoorbeeld: ”Oké, we verschillen dus van mening over hoeveel zakgeld de kinderen krijgen. Daar moeten we toch samen op één lijn zien te komen, dus hoe lossen we dit op?”

Voor de oplossing is het belangrijk dat je elkaar eerst goed begrijpt. Wat bedoelt je (gespreks)partner precies? Vanuit welke argumenten, gevoelens en ervaringen is h/zij tot deze mening gekomen? Zijn daar misschien aspecten bij, waar jij zelf nog niet aan gedacht hebt?

Werkelijke interesse in elkaar

Als je kiest voor de dialoog in plaats van discussie ben je ook echt geïnteresseerd in elkaar. Het gaat je er niet om de ander jouw mening op te dringen. Je wil écht graag weten wat je gesprekspartner denkt, en voelt bij een bepaald onderwerp. Je vraagt daarom ook dóór, om de ander beter te kunnen begrijpen.

Openheid om je te laten beïnvloeden

Daarnaast toon je ook bereidheid om je door je gesprekspartner te laten beïnvloeden: wellicht heeft hij of zij aan dingen gedacht waar jij niet bij stil hebt gestaan. Er is niets mis mee om die vervolgens ook in je eigen afweging mee te nemen. Twee weten meer dan één! Zolang jij maar bij jezelf checkt of de nieuwe of aangepaste opvatting inderdaad voor jou klopt. Uiteindelijk bepaal je zelf of je je mening verandert of niet.

Werkwijze bij dialoog

Hoe breng je deze mooie uitgangspunten nu in de praktijk?

1. Afstemmen

Om te beginnen is het altijd verstandig om met elkaar af te stemmen wanneer je een gesprek met elkaar gaat voeren. We zien in de privésfeer vaak dat iemand zomaar een gesprek begint en verwacht dat de ander maar meteen tijd en aandacht heeft. Zelfs als het over ”gewone” thema’s gaat.

Ik ken dat ook van mezelf: ik kom de kamer binnen en begin meteen te praten:”Schat, heb je gezien dat…”. Ik verwacht dat mijn man meteen beschikbaar is voor mij. Hij maakt me er gelukkig altijd meteen attent op, als het hem niet uitkomt:”Even wachten, ik ben even bezig”.

Het is dus belangrijk om af te stemmen. Je zou bijvoorbeeld kunnen zeggen:”Piet, ik wil het graag ergens met je hebben over hebben. Kan dat nú of wanneer zou dat kunnen?”

Sommige stellen hebben een vaste moment waarop ze dingen bespreken, waar in de hectiek van alle dag geen tijd voor is. Wij adviseren dat ook altijd. Het helpt als je weet dat er dan aandacht en tijd is. De zondagavond is bijvoorbeeld in veel gezinnen een prima moment om even de agenda van de komende week samen door te lopen. Daarna zou je dan ook andere dingen kunnen bespreken.

2. Gevoelens en bedoeling benoemen

Als je vervolgens je onderwerp aankaart, is het belangrijk om daar meteen bij te vertellen wat het onderwerp met je doet en wat je van je partner verwacht. Bijvoorbeeld:”Ik zit ergens mee en wil graag even mijn verhaal kwijt. Ik hoef geen oplossing, alleen een luisterend oor”.

Of:”Je hebt iets gedaan of gezegd, waar ik me aan geërgerd heb. Ik wil graag weten waarom je dat gezegd of gedaan hebt.”

Of:”Ik loop al een tijdje ergens over te na te denken en wil graag jouw mening horen”.

Door een gesprek zó te starten, kan je partner zich daar op instellen. Dat betekent dat je dus- vóór je een gesprek aangaat – eerst stil moet staan bij jezelf en je afvraagt wat je precies met het gesprek wil.

3. Onderzoekende vragen stellen

Als je de ander vraagt naar zijn/ haar mening over een onderwerp, dan is het noodzakelijk om daar eerst ruimte voor te maken en onderzoekende vragen te stellen. Dus niet meteen iets roepen als:”Daar ben ik het dus niet mee eens!” Maar vragen: Wil je me uitleggen hoe je tot dat idee gekomen bent?”Of: welke gevoelens spelen hierbij voor jou een rol?”

Zelfs als je het wél met je partner eens bent, kan het heel verhelderend zijn om eerst deze vragen te stellen. Misschien komt h/zij vanuit een heel andere redenering dan jij tot dezelfde mening. Of blijkt de mening toch niet zo hetzelfde te zijn als jij dacht.

Als je daarna je eigen mening geeft, zou het mooi zijn als je partner jou dan ook onderzoekende vragen stelt. Je kunt ook afspreken dat je allebei eerst je mening geeft en daarná overgaat tot het onderzoeken van ieders mening.

In dat onderzoek kun je elkaar bevragen op achter-en onderliggende gevoelens en argumenten. Oók als je misschien denkt dat allemaal al te weten. Want het is maar de vraag of jouw invulling klopt. We zien in relatietherapie heel vaak, dat stellen wel dénken elkaar door en door te kennen, maar dat dat bar tegenvalt.

4. Verschil van mening respecteren

Als blijkt dat jullie van mening verschillen, is het heel belangrijk om elkaars mening te respecteren én te legitimeren. Dat kan heel moeilijk zijn. bijvoorbeeld als je écht vindt dat de ander een ongelooflijk domme mening heeft. Of totaal niet begrijpt hoe iemand maar op zó’n idee kan komen.

En toch is dat de realiteit: je gesprekspartner heeft zojuist die mening geuit en het is heel belangrijk om die te respecteren. Je mag gerust zeggen dat je verbaasd of geschokt bent, maar erken de legitimiteit van de mening van de ander! (Tenzíj de ander een mening heeft die echt tegen de wet indruist.)

Dus zeg bijvoorbeeld:”Oké, we verschillen hierover van mening. Ik begrijp niets van jouw mening, maar je hebt er recht op en hij is per definitie legitiem. Ik zou je wél graag willen begrijpen, dus kun je me uitleggen vanuit welke ideeën of ervaringen je tot deze mening komt?”

5. Begrip opbrengen voor elkaar

Vervolgens zal het vaak nodig zijn om te proberen je partner te begrijpen. Waarbij het belangrijk is om je te realiseren dat elkaar begrijpen niet hoeft te betekenen dat je het met elkaar eens bent.

De ander begrijpen hoeft niet te betekenen dat je het met hem eens bent.

Ik kan bijvoorbeeld begrijpen dat je geen zin hebt om mee te gaan naar mijn ouders. Maar daarom hoef ik het daar nog niet mee eens te zijn! Als ik je echter zeg dat ik je begrijp, erken ik daarmee wel jouw gevoel. En dat geeft vaak al lucht. Vervolgens zijn we er dan echter nog niet. We moeten dan nog samen bespreken hoe we nu met die twee verschillende wensen of ideeën omgaan. We zoeken dus naar een oplossing in plaats van naar het winnende idee. Dialoog in plaats van discussie.

Je eigen referentiekader loslaten

Soms moet je je eigen referentiekader loslaten om elkaar te kúnnen begrijpen. En dat is nog niet zo eenvoudig. Zo hadden we bijvoorbeeld laatst iemand die vond dat iemand anders helpen vóór je eigen belang ging. Hij was te laat thuis gekomen om samen nog naar een concert te gaan, omdat iemand zijn hulp vroeg. Zijn partner was woedend en voelde zich verwaarloosd. Beiden moesten zich in elkaar verplaatsen om te begrijpen waarom de één die keuze had gemaakt en de ander zo boos was.

Je kwetsbaar opstellen

Vaak ook moet je je kwetsbaar opstellen. Aan je partner vertellen wat je gevoelens zijn. Toegeven dat je iets niet goed hebt gedaan. Uitleggen vanuit welke angst of boosheid je iets gedaan hebt. Kortom: je laten zien! jezelf blootgeven! Ook dat is niet voor iedereen altijd even eenvoudig. Lees ook: Dialoog na het verraad (5)

Sommige mannen voelen zichzelf klein worden als ze zich kwetsbaar op moeten stellen. Als ze daarvoor zichzelf opgeblazen hebben, kan dat kloppen. In je kwetsbaarheid laat je jezelf namelijk zien zoals je bent, zonder muur, zonder opgepoetste tierlantijnen. Als je dat doet, zul je merken dat jullie gesprek een heel ander toon krijgt. En dat je partner je dan opeens veel beter kan begrijpen.

Het tempo vertragen

Een ander noodzakelijk punt is dat jullie het tempo vertragen. Ieder heeft tijd nodig om het gehoorde te laten bezinken. En om vervolgens na te denken en te voelen wat hij/zij zelf wil antwoorden. Als een gesprek te snel gaat, moet je al nadenken over je antwoord, terwijl je nog aan het luisteren bent! Dan kun je niet goed luisteren.
Dus neem de tijd. Het is niet erg als er stiltes vallen. Jaag elkaar niet op. Zorg dat je achterover gaat zitten. Ontspan!

Ter illustratie hier een filmpje over hoe het níet moet: https://youtu.be/Ls6SnP33eL4

Geen alcohol of drugs

Tenslotte een misschien wat truttig advies, maar toch: Gebruik geen alcohol of drugs tijdens dit soort gesprekken! Alcohol ontspant weliswaar, maar ontremt ook. En dat maakt het moeilijker om het geduld op te brengen om naar elkaar te luisteren en elkaar te respecteren. Als je al wil drinken: doe dat dan na afloop als jullie er samen goed uit gekomen zijn!

5. Samen een oplossing vinden

Als beide partijen elkaar begrijpen, kunnen ze tenslotte  samen op zoek gaan naar een manier te vinden om met die verschillen om te gaan.

Van mening blijven verschillen mag

Soms kunnen verschillen rustig naast elkaar blijven bestaan. Je hoeft alleen maar tegen elkaar te zeggen: oké, dan verschillen we hierover dus van mening. Bijvoorbeeld: als je allebei op een andere politieke partij wil stemmen, dan is dat in principe geen probleem. Het kan zijn dat je dat niet leuk vindt of dat je het niet eens bent met de keuze van je partner. Maar jullie zijn nu eenmaal verschillende mensen met eider eigen stemrecht.

Een verschil van mening hoeft geen meningsverschil te worden!

Allebei de ene mening beter vinden

Het wordt lastiger als jullie bijvoorbeeld van mening verschillen over hoe laat de kinderen naar bed moeten of wanneer je samen op vakantie gaat. Dáár moet één uitkomst uitkomen.  Om een goede afweging te kunnen maken is het daarom ook belangrijk dat jullie goed elkaars overwegingen kennen. Zodat je alle facetten mee kunt nemen in die uitkomst.

In dat hele proces kan het zijn dat de mening van de één in dit geval toch beter blijkt dan die van de ander. Als jullie dat allebei vinden, ga je dus voor de mening van die ene. Het is belangrijk dit niet als een persoonlijke overwinning te zien. Het gaat namelijk niet om de overwinning maar om de inhoud van die mening.

Tot een win-win komen

Het mooiste is als je in gesprek met elkaar samen tot een nog betere oplossing komt, dan ieder voor zich bedacht had. Soms is dat de optelsom van beide meningen. Bijvoorbeeld: de één wil uit eten en de ander naar de film. Jullie besluiten om beide te doen.

Soms echter kom je al pratend echter tot iets heel nieuws. Misschien ontdekken jullie bijvoorbeeld dat je veel meer tijd samen door wil brengen en besluit je er een weekendje-weg van te maken. Of realiseren jullie je dat je eigenlijk geen geld hebt om uit te gaan en komen jullie tot het idee om een avondje uit in eigen huis te organiseren! (Aanrader: alle eventuele kinderen laten logeren bij vriendjes, samen lekker koken, je aankleden alsof je uit gaat, eten met kaarsjes en lievelingsmuziekje aan).

Compromis

Als je niet tot een win-win komt en ook niet tot overeenstemming over één van beide meningen, blijft er niets anders over dan een compromis. In een goed compromis kunnen beide partners zich vinden. Sterker nog: beide partners zorgen daarin niet alleen voor zichzelf, maar ook voor de ander! Omdat je het die ander gunt. En omdat het beter is voor jullie relatie. Als de ander zich namelijk toch bekocht voelt, heb jij er ook last van.

Bij een goed compromis zorgen beide partijen ervoor dat niet alleen zijzelf maar ook de ander voldoende aan zijn/haar trekken komt.

In elke relatie moeten voortdurend compromissen gesloten worden. Dat kan niet anders, want jullie zijn verschillende mensen. Goed compromissen kunnen sluiten is dan ook één van de belangrijkste vaardigheden van partners!

Conclusie

Dus verschil van mening is prima. Zolang je ervoor zorgt daar niet met elkaar over in discussie te gaan. Zoek de dialoog in plaats van discussie.

En discussie met je partner – of dat nu je levenspartner of samenwerkingspartner is – is wat mij betreft helemaal taboe.

______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blog: abonneer op blog.

twee pijlen in tegengestelde richtingen met op de ene ''you'' en op de andere ''me''.

Scheiden kan altijd nog

Deze post is eerder geplaatst en nu ge-updated.

De gedachte  ”Scheiden kan altijd nog” lijkt aan terrein te winnen.

Ik  heb 25 jaar een eigen praktijk voor individuele therapie, waarin ik veel hoor over relatieproblemen. Sinds 12 jaar geef ik ook relatietherapie. En in die 12 jaar zie ik een verandering: mensen komen in een vroeger stadium in relatietherapie. En dus is er meer te redden. Wat tot uitdrukking komt in de cijfers: het aantal echtscheidingen is in 2016 gedaald t.o.v. 2015. En in 2015 was het weer lager dan in 2014. Nu was 2014 wel de top van een jarenlange steiging.  In 2014 lag het echtscheidingspercentage van officieel getrouwde mensen nog op 40,1 %.

Het gevoel is weg

Mijn blogposts over “Mijn gevoel is weg” en “Kan mijn gevoel nog terugkomen” worden elke dag meer dan 120 keer gelezen. Afwezigheid van gevoel lijkt één van de belangrijkste redenen waarom mensen willen scheiden. Helaas, omdat de conclusie dat er geen relatie meer inzit als ‘het gevoel van liefde weg is’ vaak voorbarig is.

Elke langerdurende relatie kent perioden waarin de gevoelens voor elkaar afnemen. Of soms zelfs in het tegendeel veranderen: waarin je echt even genoeg hebt van je partner. Je aan hem of haar begint te ergeren. Dat hoort erbij én het zijn signalen, die je wel serieus moet nemen. Kennelijk is de relatie toe aan extra inzet en investering. En wacht daar niet mee!

Want de kans van slagen op een doorstart neemt af, als je lang in je eentje worstelt met afwezigheid van gevoel. Als je je partner daar niet bij betrekt, als jullie samen er niet aan gaan werken. Blijf er niet alleen mee zitten en – nog belangrijker – neem niet in je eentje het besluit dat het er niet meer inzit!!

Differentiatie: omgaan met verschillen

Een andere reden waarom mensen scheiden, heeft vaak te maken met een gebrek aan differentiatie.

Na de periode van verliefdheid, waarin het samen zo volmaakt lijkt, komt per definitie de periode van differentiatie: het ontdekken en willen uitdragen van de verschillen.

In deze periode lijken de verschillen groter dan de overeenkomsten. Het is de periode waarin je de schaduwkanten van je partner leert kennen. En die kunnen flink tegenvallen, soms zo erg dat je de man of vrouw niet meer herkent, waarop je ooit verliefd werd.
Er zijn twee bewegingen tegelijk aan de hand: de verliefdheid is voorbij, dus de roze bril is weg. Je ziet je partner scherper dan voorheen en bent ook minder bereid om iets goed te praten.
De andere beweging is dat je inmiddels meestal samenwoont. Je ziet veel van elkaar, ook de minder leuke dingen. En omdat je nu bij elkaar ‘thuis’ bent, houd je je vaak ook minder in. Thuis wil je immers jezelf kunnen zijn’. Ook samenwonen moet je leren…

Uitgeput

Drukke baan, kinderen, en een uitgebreid sociaal leven zijn ook factoren die een aanslag doen op je veerkracht en daarmee op je tolerantievermogen. We zien veel stellen die eigenlijk uitgeput zijn en geen draagkracht meer hebben. Ook daardoor hebben partners in deze periode weinig credits voor elkaar. De schaduwkanten roepen snel teleurstelling of ergernis op. Lichamelijke intimiteit verdwijnt.

Volgens onderzoek krijgt tweederde van de stellen met kleine kinderen dan ook ernstige relatieproblemen. Die helaas vaak leiden tot scheiding. Het zou goed zijn als bij alle prenatale zorg ook het thema ”relaties” een belangrijke plek krijgt. Helaas gebeurt dat nog weinig. Mijn training ”Is je relatie babyproof?” besteedt aandacht aan belangrijke vaardigheden om deze periode goed door te komen.

Is dit het nou?

Sommige stellen belanden daardoor in veelvuldige ruzies. Anderen trekken zich van elkaar terug. Sommigen zien wel dat dit een fase is en nemen zich voor het gewoon even vol te houden. De bezieling in de relatie verdwijnt. Het stroomt niet meer. Er lijken alleen nog maar blokkades te zijn. De liefde lijkt weg. En de twijfel duikt op: is dit het nou? Moet ik het hiermee doen? Zit er verder niets meer in? En wil ik zo samen oud worden?

Samen oud worden

Alle langdurige relaties hebben problemen. In alle langdurige relaties voelt minstens één van beide partners zich wel eens hevig aangetrokken tot een ander. We zijn tenslotte allemaal mensen. Als je je gevoel niet drastisch afsluit, dan is de kans groot dat je ontdekt, dat er echt niet slechts één potentiële ware partner is.

Mensen die gaan scheiden, lopen vaak na een aantal jaren opnieuw tegen problemen aan. Vaak dezelfde problemen als met hun vorige partner, soms exact het tegenovergestelde, omdat ze de valkuilen van de eerste keer met kracht hebben proberen te vermijden. Dus als je niet elke 7 of 10 jaar een andere partner wil en het liefst met één partner samen oud wilt worden, dan is het belangrijk om niet te snel op te geven.

Oefening baart kunst

Het is namelijk niet zo eenvoudig om een relatie goed te houden. Er komt veel bij kijken, waar we van tevoren nooit over nagedacht hebben. Het is minstens zo moeilijk als kinderen opvoeden. En helaas krijgen we beide vakken – relaties onderhouden en kinderen opvoeden – niet op school! We krijgen zwemles en rijles en les in van alles en nog wat, maar niet in de meest essentiële levensvaardigheden.
Bij al die lessen moeten we oefenen en het niet snel opgeven, als het niet lukt.

Laatst hoorde ik Epke Zonderland in een interview vertellen wat zijn moeder had gezegd, toen hij als kind van een jaar of 10 wou stoppen met turnen. Waarschijnlijk, zei hij in dat interview, omdat hij een moeilijke oefening op de brug niet onder de knie kreeg en daar ook wat bang voor was. Hoewel hij zich dat op dat moment niet realiseerde. ’’Oké’’, zei zijn moeder, ‘’Probeer het nog 4 weken. Als je dan nog wil stoppen, vind ik het prima.’’ Na 4 weken had hij de oefening onder de knie en wou hij helemaal niet meer stoppen.

Scheiden doet lijden

De toekomst kan lonken, maar de effecten van een scheiding zijn heftig. Voor jezelf, voor je partner, voor je kinderen, voor je omgeving. Soms kan het niet anders, soms is scheiden de betere keus.

Wat  ons betreft is een scheiding pas aan de orde als beide partners volledig op toneel gekomen zijn. Als ze niets teruggehouden hebben, zichzelf onder ogen zijn gekomen en zichzelf volledig ingezet hebben. Als ze deskundige hulp hebben gezocht. Pas dan weet je of het er echt niet in zit. Behalve als er sprake is van huiselijk geweld. Dan is een scheiding noodzakelijk voor het welzijn van jou en je kinderen.

Maar anders: besluit niet te snel. Scheiden kan immers altijd nog….

 

 

______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blog: abonneer op blog.

Je hart weer openen (9)

Je hart weer openen voor je partner, dat is de laatste fase van het proces van Verraad en Vergeving. Je hart openen betekent dat je je partner weer binnen laat én dat je jezelf weer toestaat om zachte gevoelens voor hem/haar te hebben. Het betekent dat je je weer kwetsbaar op durft te stellen en jezelf weer geeft. En dat je ook weer de mooie en vertederende kanten van hem of haar wil zien.

Als je je hart opent kun je je partner accepteren mét al zijn of haar hebbelijk- en onhebbelijkheden. Je kunt zeggen én voelen: “Je hebt me vreselijk gekwetst, maar ik hou toch van je.”

Verzoening

Misschien is dit wat sommige mensen ”verzoening” noemen. Ik zelf kan niet zoveel met dat woord ”verzoening”. Het klinkt mij te oppervlakkig in de oren. Je verzoenen met je partner klinkt voor mij als een rationele keuze of een cosmetische ingreep. Misschien doordat het woord ”zoenen” er in zit. Zoiets van: ”Kusje erop, over!” Ik voel in dat woord niet de lading van het hele moeilijke en ingrijpende proces van vergeving. En het roept bij mij zeker niet dit laatste aspect op van ´het openen van je hart´.

Van kiertje tot wagenwijd

Net als bij een deur, zijn er gradaties in hoe je je hart open kunt zetten: van een kiertje tot wagenwijd.  Meestal zijn we ons dat niet bewust. Maar ga maar eens na hoe open jij je hart hebt t.o.v. verschillende mensen in je omgeving. En registreer de verschillen.

Naar je partner toe kun je uiteindelijk niet volstaan met een kiertje. Ik kan me voorstellen dat je in het begin voorzichtig bent.  Maar als het bij een kiertje blijft, wordt het wel een schrale relatie. Liefde vraagt om meer dan een kiertje.

Misschien ben je daar nog wat huiverig voor. Misschien weet je niet zo goed hoe… Net als het openen van een deur gaat het openen van je hart niet vanzelf. Je moet er bereid toe zijn en er moeite voor doen. De verzachting, die we beschreven bij het loslaten van je boosheid, is een eerste stap.

Wat kan helpen is een visualisatie waarbij je bewust je hart opent voor je partner. En niet alleen opent, maar hem/haar ook binnenlaat en ´welkom thuis´ heet.

Want dat is je hart weer openen voor je partner: hem/haar weer binnenlaten en ”welkom thuis” heten. Niet alleen ”welkom”, want je kunt elke vriend welkom heten. Je partner is echter niet ”elke vriend”. Je partner is degene, met wie je je leven weer samen wil delen. Degene, bij wie jij ´thuis´ bent en die bij jou ´thuis´ is. Als je je hart opent, geef je je partner weer die plek.

Als je je hart niet meer wil openen

Een relatie voortzetten zonder je hart weer te openen, is jezelf en de ander iets wijs maken. Dan leef je nog samen als huisgenoten en als ouders van je kinderen, maar niet meer als liefdespartners.

Het besluit om je hart niet meer te openen, wordt soms heel snel genomen. Zeker mensen, die eigenlijk twijfelen, kunnen de neiging hebben om zich af te sluiten. Soms omdat ze dat inmiddels aan de derde persoon in de relatie beloofd hebben. Soms omdat ze er niet meer op vertrouwen, dat ze in het hele proces zélf de keuzen kunnen blijven maken. Ze zijn bang om overgehaald te worden. Daarom verharden ze zich en houden zich vastberaden vast aan de eenmaal gemaakte keuze.

Die keuze is echter vaak in hun eentje gemaakt. Er is niet een heel gezamenlijk proces, zoals in deze serie beschreven, doorgewerkt. En dat is jammer. Mensen kunnen veranderen en dus kan ook hun relatie ten goede veranderen. De optie van een doorstart op grond van geleerde lessen behoort vaker wel dan niet tot de mogelijkheden.

Uit elkaar gaan

Maar ook als je dit hele proces, zoals het beschreven is in deze serie van Verraad en Vergeving, wél hebt doorgewerkt, kan het zijn dat je je hart niet meer kunt of wil openen. Ongetwijfeld heb je dat in de loop van het proces dan al gemerkt.  En jouw partner zal het aan jóu gemerkt hebben.

Als dat het geval is, kun je beter serieus overwegen om te gaan scheiden. En al helemaal als je partner zich wel opent voor jou. Want niets is zo pijnlijk als samenleven met een partner die zijn of haar hart voor jou gesloten heeft. Geen eenzaamheid groter dan samenleven met iemand, die jou niet meer binnenlaat en zichzelf niet meer geeft.

Als je er echt alles aan hebt gedaan, als jullie beiden volledig op toneel gekomen zijn, en als je desondanks je hart niet kunt openen, dan houdt het op.

Ook dán is het overigens belangrijk om je boosheid los te laten. En liefst je hart weer zover te openen, dat er geen verbittering meer is. Dan is het belangrijk om te kunnen zeggen:”Welkom”. Ook al kun je niet meer zeggen:”Welkom thuis”.

Als je wel wil, maar het lukt niet

Als je graag je hart weer zou willen openen, maar het lukt niet, dan is therapie aangewezen. Dan is het belangrijk om samen met een deskundige te kijken waar de blokkades zitten. En of die blokkades enige grond in de realiteit hebben. M.a.w. of het inderdaad verstandiger is om de relatie niet voort te zetten.

Want soms is het beter voor jezelf om een relatie niet voor te zetten. Maar vaker is er een angel blijven zitten of zijn er andere redenen waarom je jezelf niet meer kunt openen.

Vergeving en liefde

Vergeven is een moeilijk proces. Het vraagt een investering die veel mensen niet zo goed kennen. In onze snelle wereld, waarin the sky the limit is (of leek), zijn we er niet aan gewend dat moeilijke tijden bij het leven horen. We weten niet zo goed hoe daar mee om te gaan. Investeren, moeite doen, uithouden… kwaliteiten die velen niet meer van huis uit leren en al helemaal niet t.a.v. relaties.

Relaties moeten in de ogen van veel mensen iets opleveren. En als ze dat niet meer doen, dan ga je verder… Op zoek naar de volgende relatie. In dat opzicht hebben veel relaties weinig met liefde en meer met ”iemand nodig hebben” te maken.

Veel mensen kennen de onvoorwaardelijke liefde alleen voor hun kinderen. Wat het kind ook doet, het is en blijft je kind. Je kunt bijna niet anders dan van hem of haar houden. Eenzelfde liefde kun je ook voelen voor je partner.

Liefde is uiteindelijk niet ”houden van, omdat …”

maar: ”houden van, ondanks …”.

 

Als je dat kunt ervaren, weet je dat je je partner vergeven hebt.

 

Lees ook:Verraad en vergeving;  Omgaan met emoties na verraad;                       Bewust verraad ; Rouwen na verraad; Zelfonderzoek na verraad; Dialoog na het verraad; Je partner vergeven na verraad; Boosheid loslaten

 ______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blog: abonneer op blog.

PS De typering in mannen en vrouwen is een stereotype, een generalisatie. Die zijn weliswaar niet voor niets ontstaan, maar daarom hoeft niet iedereen er precies aan te voldoen. Vandaar dat de persoonlijke voornaamwoorden ‘hij’ en ‘zij’ in mijn blogs over iedereen kunnen gaan.

 

 

 

 

 

 

 

 

Boosheid loslaten (8)

Als je besloten hebt om je partner te vergeven, moet je  ”je boosheid loslaten en je hart weer openen”.  In deze blogpost beschrijf ik het eerste stuk daarvan: je boosheid loslaten. Deze post staat in het kader van een serie over verraad en vergeving.

De functie van boosheid

Boosheid is één van de fysieke reacties van het lichaam op gevaar: de adrenaline stijgt, soms in een ‘split second’, en maakt daarmee het lichaam klaar om te vechten of te vluchten  of  juist doodstil te blijven zitten (verstijven als een konijntje in de koplampen). Alle energie gaat naar die organen en spieren die je hierbij het hardst nodig hebt. Je kunt hier meer over lezen op mijn pagina: “Het verwerken van een schokkende gebeurtenis.”

Boosheid heeft in eerste instantie dus een functie: het beschermt je tegen een mogelijke bedreiging. Zonder de tijd te nemen om na te denken maakt je lijf zich klaar, want soms telt elke seconde.

Deze post gaat echter over situaties, waarin je boosheid t.o.v. je partner géén functie meer heeft. Als het goed is heb je de vorige blogs gelezen en de daar beschreven stappen van stilstaan en uitzoeken al doorlopen. Je bent ook al bezig geweest met inzien hoe je partner en je relatie werkelijk is. En je hebt daadwerkelijk consequenties getrokken uit dit alles.

Blijvende boosheid

Boosheid die geen functie meer heeft is als vergif in je lijf. Je slaapt er slecht van, je kunt niet meer blij zijn en genieten, je spieren zijn voortdurend gespannen. Je vergiftigt niet alleen jezelf maar ook de sfeer om je heen. Andere mensen vinden je niet meer zo leuk en gezellig. En dan blijkt vaak dat het nog niet zo eenvoudig is om die boosheid los te laten. De boosheid is een verharding geworden. Een muur waarachter je je verschanst.  Je hebt je hart op slot gezet.

Misschien omdat je je nooit meer wil laten kwetsen. Maar is dat realistisch? Ga je ook nooit meer de straat op omdat je wel eens overreden zou kunnen worden door een auto?

Ook kan het zijn dat je je boosheid niet goed geuit hebt en dat die naar binnen geslagen is. Daar kun je behoorlijk depressief van worden. Het kost namelijk ongemerkt nogal wat energie om boosheid te onderdrukken.

Bij het onderstaande heb ik het expliciet over een situatie waarin er geen sprake meer is van verraad in welke vorm dan ook. Waarin de boosheid dus geen functie meer heeft. Want als het verraad voortduurt is boosheid niet iets waar je vanaf moet komen, maar een adequate reactie!

Dus als je boosheid nog blijft, terwijl die geen functie meer heeft, dan is het belangrijk die boosheid te onderzoeken.

De boosheid onderzoeken

Zoals je kunt zien in de afbeelding hiernaast van het Gottmaninstituut is boosheid vaak maar het topje van de ijsberg. Boosheid kan een uiting zijn van een heleboel emoties, die zich minder makkelijk laten uiten dan boosheid.  ik noem er een aantal: angst, verlegenheid, beschaamdheid, overrompeld zijn, verdriet, aangevallen voelen, alleen voelen, teleurstelling, je beledigd voelen, uitputting, stress, schuld, je betrapt voelen, verveling, wantrouwen etc. En hiermee is de lijst nog lang niet volledig.

Kwetsbaarheid

Vaak zijn deze gevoelens moeilijker te uiten dan boosheid. Boosheid geeft je immers nog het gevoel van kracht en actie. Als je de genoemde onderliggende gevoelens zou uiten, zou je je heel kwetsbaar voelen. En dat is wat mensen vaak willen voorkomen.

Soms ook zijn mensen bang dat ze klein worden of de mindere zullen zijn als ze zich kwetsbaar opstellen. Dat de ander dan ”wint”. Of ze denken dat ze te weinig voor zichzelf opkomen.

Dat zijn allemaal gedachtenconstructies. Een relatie gaat niet over winnen of verliezen, over meer of minder. Een relatie gaat over contact. En het is moeilijk om contact maken als jouw deur dicht blijft of je vuist gebald…

Voor vergeving en voor het loslaten van je boosheid is het dus nodig, dat je je eigen kwetsbaarheid erkent en laat zien. Dat je uitzoekt welke gevoelens er nog onder je boosheid zitten. En dat je die uit en bespreekbaar maakt. Hopelijk heb  je dat ook al gedaan in alle voorgaande stappen. Je moet het blíjven doen: je kwetsbaar naar elkaar toe opstellen blijft noodzakelijk in elke relatie. Het is de voorwaarde voor echt contact.

Die kwetsbaarheid is dus ook noodzakelijk voor de partner, die het verraad gepleegd heeft. Soms ontstaat boosheid juist omdat die partner zich níet kwetsbaar op wil stellen…

Hoe laat je je boosheid los?

Als de boosheid, ondanks al het uiten ervan, toch iedere keer blijft opvlammen, dan ben je misschien in een patroon terecht gekomen. Je hebt jezelf als het ware geprogrammeerd om te verharden en boos te worden, zodra je je partner ziet. Er is zo vaak adrenaline in je opgelaaid dat inmiddels je hele stresssyteem van slag is. Dan is het zaak om eerst eens goed voor jezelf te gaan zorgen en de spanning uit je lijf kwijt te raken.

Daar zijn een aantal manieren voor:

Bewegen

Als je je boosheid onderdrukt, is het goed om te gaan bewegen. Niet te fanatiek, want dan maak je opnieuw adrenaline aan. Gewoon letterlijk in beweging komen kan erg goed helpen om ook psychisch weer in beweging te komen. Misschien dat je dan eerst alsnog die boosheid voelt, die naar buiten wil. Daar zijn allerlei manieren voor te vinden: een boksbal, hardlopen, een boze brief schrijven.

Verzachten

Eigenlijk moet je bij het loslaten van je boosheid als het ware je systeem, dat geprogrammeerd is geraakt door de schok of door langdurige alertheid, herprogrammeren. Ik ben geen neuroloog, maar ik kan me voorstellen dat je hersenen in het contact met je partner automatisch de route naar schrik, walging of woede zijn gaan ontwikkelen.

Daarom is het nu belangrijk om elke keer als de boosheid oplaait, iets te doen of op te zoeken wat jou verzacht t.o.v. je partner. Mildheid en tederheid zijn tegengif tegen adrenaline. Denk bv maar eens aan een baby… en registreer wat dat met jezelf doet: de spanning verdwijnt uit je lijf, je krijgt een glimlach op je gezicht.

Je kunt iets liefs tegen jezelf zeggen of je partner vragen om je even vast te houden. Ook kan het helpen om mindfulnessoefeningen te gaan doen rond het thema ‘mildheid”. Op you tube kun je van alles vinden. Wij raden altijd Edel Maex aan- een Vlaamse psychiater en boeddhist, die een mooie cd heeft gemaakt met oefeningen voor het omgaan met emoties.

Stoppen met zelfkwelling

Een ander belangrijk aandachtspunt is stoppen met jezelf te kwellen. Misschien heb je de neiging om steeds maar weer terug te denken aan hetgeen er gebeurd is. Je blijft de film maar in je hoofd afspelen. Daarmee kwets je jezelf steeds opnieuw. Het wordt nu dus tijd om jezelf daarin te begrenzen. Daar is natuurlijk een simpele manier voor: elke keer als je merkt dat je dat doet, zoek je afleiding. Maar dat heb je wellicht al geprobeerd.

Visualiseren wat jij nodig hebt

Een alternatief is dat je stil gaat staan bij wat jij nodig hebt. Ga op een rustige plek zitten en haal een aantal keren diep adem, sluit je ogen en visualiseer jezelf in de toekomst als tot rust gekomen, gelukkig en tevreden.  Kijk welke beelden er spontaan opkomen. En kijk waar je dan bent, wat je doet of niet doet, wat je verlangen is, waar je partner is en wat die doet of niet doet. Sta stil bij alle details, die er voor jouw gevoel toe doen. En neem daarna je lijf waar, voel welke spieren er ontspannen, wat er met je ademhaling gebeurt. Misschien ontstaan er hele dialogen met je partner, of misschien zeggen jullie niets. Het kan echt helpen om helemaal te zien welke woorden en welke houding van jouw partner jou goed zouden doen.

In dat geval is het belangrijk je partner daarna te vertellen over deze visualisatie. Misschien kunnen jullie samen jouw film tot leven brengen.

Je eigen leven weer opnemen

Het kan ook zijn dat dat je partner in jouw visualisatie helemaal niet aanwezig is. Dat je iets voor jezelf doet, waar je al een hele tijd niet aan toe gekomen bent.

Misschien ben je door het verraad zo opgeslokt geweest, dat al het andere ervoor heeft moeten wijken. Misschien heb je je ziek gemeld op je werk, nachtenlange gesprekken gevoerd met je partner, weinig geslapen, geen aandacht meer gehad voor vrienden en familie… het wordt nu tijd om je te realiseren dat het leven intussen gewoon doorgaat. Het leven… en dus ook jouw leven. Hoe ernstig ook, er is mee in jouw leven dan alleen je relatie.

Dus ga weer aan de slag. Zoek vrienden en vriendinnen op om leuke dingen et gaan doen en het ju eens níet over jullie problemen te hebben. Onderzoek je eigen ontwikkeling: waar sta je? Waar ben je aan toe? Een vakantie? Een nieuwe bijscholing? Iets op het gebied van hobbies?

Rol van je partner

In dit proces van je boosheid loslaten en je hart weer openen,  kan je partner een belangrijke rol spelen.

Spijtbetuigen én veranderen

Het belang van spijtbetuigen is al eerder aan de orde geweest. Dat is geen eenmalige gebeurtenis. Het is belangrijk dat je regelmatig aan je partner merkt dat h/zij spijt heeft van de pijn die jou is aangedaan.

Een partner die echter alleen nog maar in de schuldbewuste rol gaat zitten, is niet aantrekkelijk. Die biedt geen Tegenover meer. Schuldbewustzijn is prima, maar heeft geen nut als het niet leidt tot ander gedrag en een ander bewustzijn.

Niet iedere partner blijkt meteen bereid om tot zelfonderzoek over te gaan en zelf te willen begrijpen waarom h/zij tot het verraad is overgegaan. Zoals al in een andere post beschreven, is dat echter noodzakelijk. Hij of zij kan daardoor zichzelf beter leren kennen en zichzelf ook de vraag stellen of het verraad in de eigen ogen ook zo ernstig is als in de ogen van de partner. Het helpt enorm als je ziet dat je partner met dat zelfonderzoek bezig is en blijft…

Zelf het onderwerp aansnijden

En het helpt dus ook als je partner daar – steeds als h/zij daar zelf over nagedacht heeft of iets ontdekt heeft – daar uit zichzelf met jou over begint. Veel schuldbewuste partners kaarten zelden zelf het hot item van het verraad aan. Ze laten de situatie het liefst zo snel mogelijk achter zich. En als het even rustig is, hoeden ze zich om er weer over te beginnen.

Jammer. Want het zou zo helpen als ze regelmatig hun partner deelgenoot maken van hun eigen gedachten en gevoelens.

Jou begrenzen

Dat wil echter niet eggen dat je partner altijd maar beschikbaar moet zijn om het er met jou over te hebben. Het is op een gegeven moment ook belangrijk dat je partner jou begrenst. Dat h/zij aangeeft: nu eens even níet erover praten. Of ook:”Dit pik ik niet van jóu. Ik ben fout geweest, maar dat geeft jou geen recht om mij te kleineren of je boosheid op mij bot te vieren.” Als je partner een schuldig doetje wordt dat alleen nog maar bezig is om het jou naar de zin te maken, ontstaat er een ongelijkwaardige relatie. En dat doet niemand goed.

Symbolische compensatie

Soms helpt het ook als ieder nadenkt over hoe je het goed kunt maken. Vaak heeft de ene partner een concrete actie uitgehaald, die de zaak aan het rollen heeft gebracht, bv door vreemd te gaan. Vaak was er echter daarvoor ook al iets aan de hand: de andere partner wou bv al langere tijd niet meer vrijen of had zich anderszins in zichzelf teruggetrokken. Beiden kunnen dan nadenken over een symbolische actie om het eigen aandeel te erkennen en iets goed te maken. Het liefst natuurlijk door zelf en samen te veranderen.

Soms kan het daarbij helpen als de ”schuldige partner” de ander iets geeft wat hem/haar echt moeite kost, zodat blijkt dat je er echt iets voor over hebt. Of dat je dat allebei doet. Een symbolische compensatie voor de pijn, die je de ander – bewust of onbewust – hebt aangedaan. Dat kan in de vorm van een concreet cadeau of door samen een ritueel te verzinnen.

Tenslotte

Wat je ook doet: de relatie wordt nooit meer zoals die was en dat is maar goed ook. Want anders zou de hele ellende zich kunnen herhalen.

Jullie zijn, als het goed is, door het hele gebeuren namelijk allebei gegroeid en dus groeit – als het goed is – jullie relatie mee.

 

 Lees ook:Verraad en vergeving (1);  Omgaan met emoties na verraad (2);                       Bewust verraad (3); Rouwen na verraad (4); Zelfonderzoek na verraad (5); Dialoog na het verraad (6); Je partner vergeven na verraad (7); Je hart weer openen (9)

 ______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blog: abonneer op blog.

PS De typering in mannen en vrouwen is een stereotype, een generalisatie. Die zijn weliswaar niet voor niets ontstaan, maar daarom hoeft niet iedereen er precies aan te voldoen. Vandaar dat de persoonlijke voornaamwoorden ‘hij’ en ‘zij’ in mijn blogs over iedereen kunnen gaan.

 

 

je partner vergeven na verraad

Je partner vergeven na verraad (7)

Je partner vergeven na verraad is misschien wel het moeilijkste wat er bestaat. In het begin moet je er misschien niet aan dénken. Pas als alle stappen in het verwerkingsproces zijn doorlopen: als je je emoties geuit hebt, als jullie samen en apart onderzoek hebben gedaan naar de factoren, die tot dit verraad geleid hebben; als jullie met elkaar de dialoog zijn aangegaan om tot nader begrip te komen en als je gerouwd hebt om het verraad en het moeten opgeven van je illusie over je relatie… Pas dan begin je toe te komen aan het thema vergeving.

Maar wat is vergeven en waarom zou je dat doen?

Vergeven is niet: vergeten of bagatelliseren

Het idee alleen al van ”vergeven” geeft mensen soms het gevoel dat ze zichzelf te kort doen. Ze vragen zich af of ze zichzelf nog wel serieus nemen, als ze ”dit allemaal maar pikken” van een partner.

Om misverstanden te voorkomen, lijkt het me daarom goed om eerst even stil te staan bij wat vergeven níet is.
Vergeven is niet hetzelfde als alles maar pikken. Het is wel degelijk belangrijk om stil te staan bij wat er gebeurd is en stil te staan bij wat dat voor jou en jullie relatie betekent.

Vergeven van je partner is ook niet het gebeuren afzwakken of bagatelliseren, om er maar geen last van te hebben.

En vergeven is dus al helemaal niet: alles onder vloerkleed vegen en maar vergeten wat er gebeurd is. Alsjeblieft niet! Je zou een grote kans laten liggen om hier zowel samen als ieder apart van te leren!

Bij alle drie deze handelwijzen (alles maar pikken, afzwakken of vergeten)  zou je zowel jezelf als je partner niet erg serieus nemen. Je houdt dan eigenlijk jezelf voor de gek. Verraad is ernstig, je voelt het in je lijf. Het vraagt – of je nu wil of niet – jullie aandacht. Je zult er alleen én samen iets mee moeten. Daarom is het hele verwerkingsproces, in voorgaande posts beschreven, ook zo noodzakelijk.

Maar wat is vergeven dan wél? En waarom is het zo belangrijk?

Afzien van wraak en vergelding

Soms blijf je ondanks het hele verwerkingsproces de behoefte voelen om het je partner betaald te zetten. Je kunt niet overstag. Misschien ben je opgevoed met het idee van ”oog om oog, tand om tand”. Misschien ben je een vechter en voelt het als verliezen als je je overgeeft. Of misschien denk je dat je pas van je pijn af kunt komen, als  je partner ook eens voelt hoe het is om verraden te worden.

Het risico van een wraak- of vergeldingsactie is echter dat je partner hetzelfde gaat denken en dat jullie zo in een neerwaartse spiraal terecht komen. Er kan een soort psychologische oorlogsvoering ontstaan, die soms ontaardt in huiselijk geweld. Of uitmondt in een vechtscheiding.

Vergeving is van oudsher bedoeld om dit risico op een geweldsspiraal te doorbreken of – liever nog – te voorkomen. De theoloog Ruard Ganzevoort geeft dan ook als definitie: ”Ik zie vergeving als het erkennen van de schuld van de ander en het afzien van het recht op wraak of vergelding.”

Vergeven is een woord uit de wereld van religie en geloof, dat gelukkig de laatste tijd ook in de psychologie weer aandacht krijgt. Wat mij betreft is het een centraal begrip in relatietherapie. Ik ben er namelijk van overtuigd dat mensen gelukkiger worden als ze leren dat vergeven een betere optie is dan wraak of vergelding. En dat vergeving een positieve invloed op relaties en op alle betrokken kinderen kan hebben:

Als partners zouden leren om elkaar te vergeven, zou dat vele (v)echtscheidingen helpen voorkomen.

Geen enkele relatie is volmaakt

Naast het afzien van wraak en vergelding vraagt vergeving ook dat je accepteert dat geen enkele relatie volmaakt is. En ook nooit zal kunnen zijn. Gewoonweg omdat geen enkele mens volmaakt is. Jij zelf niet. Je huidige partner, die jou verraden heeft, niet. En een eventuele nieuwe partner, mocht je daar al over nadenken, ook niet.

In welke relatie dan ook: confrontaties met beperkingen van jouzelf en je partner horen erbij. Verraad in kleine of grote vorm komt in elke relatie voor. Pijn en teleurstelling daarover horen erbij en zijn niet te vermijden. Daarom hoort bij vergeving ook altijd een periode van rouwen: je relatie of je partner blijkt toch niet helemaal zo te zijn als je dacht. Er sterft een verwachting of een illusie.

Een tijd geleden hadden we een wanhopig stel in therapie. Het was voor elk van hen hun derde huwelijk. Het ging weer niet goed, maar ze zagen er tegenop om voor de derde keer te moeten scheiden. Ze hadden inmiddels zelf de ervaring opgedaan dat er in iedere relatie wel íets is. Dit keer wilden ze leren om daar mee om te gaan. en gelukkig hebben we hen daarbij kunnen helpen.

Als je gelooft dat het gras bij de buren altijd groener is, kun je niet gemakkelijk vergeven. Dan denk je dat je jezelf tekort doet, als je niet voor dat groenere gras gaat. Daarom is het belangrijk om te leren inzien en accepteren dat geen enkele relatie volmaakt is. Dat aan elke relatie gewerkt moet worden en dat elke relatie zijn eigen portie aan pijn en teleurstelling met zich meebrengt.

Ik hoorde daar laatste een grappige en relativerende opmerking over:

Het gras bij de buren moet net zo goed gemaaid worden.

Slachtofferrol loslaten

Misschien betrap je jezelf er regelmatig op dat je in de slachtofferrol schiet. Je partner krijgt de schuld van al jouw ellende. Het leven overkomt je en je hebt niet meer het gevoel dat je zelf keuzes kunt maken, zelf iets aan de situatie kunt veranderen.

Soms draagt een omgeving daar ook aan bij. We horen regelmatig verhalen over familie of vrienden, die maar niet begrijpen dat je ”het nog steeds pikt”. Of dat je hem of haar ”er mee weg laat komen”. Ze blijven zou zien als slachtoffer en je partner als dader. Soms draag je daar overigens zelf ook aan bij door niet jouw eventuele eigen aandeel te benoemen.

Door in de slachtofferrol te blijven, geef je echter het heft uit handen. Je kunt uit die slachtofferrol stappen door jezelf bij elkaar te rapen en te zeggen: ”Oké, dit verraad is allemaal heel erg en pijnlijk, maar wat ga ik er nu mee doen? Wil ik me de rest van mijn leven hierdoor laten bepalen? Wil ik de rest van mijn leven en relatie de zielige partner zijn, die zoveel is aangedaan?”

Je zoekt  je eigen kracht weer op en gaat nadenken over wat jíj nu verder wil in de gegeven situatie.

Het loslaten van je slachtofferrol is een vóórwaarde om te kunnen vergeven.

Een plek in je levensverhaal

Ik las ergens: vergeven is het opgeven van de hoop dat je het verleden ongedaan kunt maken.

Hoewel het vergeven op zich volgens mij pas daarna komt, is dat opgeven van die hoop wel nodig. Het is nodig om dit stukje geschiedenis te accepteren als onderdeel van jouw leven. Jij hebt het meegemaakt, het hoort vanaf nu bij jouw levensverhaal. Er zal voortaan een periode in jouw tijdslijn zijn van vóór het verraad en van daarna. Je kunt dat niet meer ontkennen. Net als andere belangrijke gebeurtenissen maakt het jou tot wie je bent.

Een vierde voorwaarde voor vergeving is volgens mij dan ook dat je het hele verraad – of welk gedrag dan ook vergeven moet worden – een plek hebt gegeven in jouw eigen en jullie gezamenlijke geschiedenis. Je hebt alles doorgewerkt en verwerkt. Nu rest je nog om het je partner daadwerkelijk te vergeven.

Vergeven komt aan het eind van een proces

Vergeven van je partner vraagt dus veel voorwerk.  Zoals in de inleiding van deze post al beschreven, komt vergeving van je partner pas aan de orde na een heel proces van allerlei stappen.

Na dat hele proces zijn er uiteindelijk twee wegen mogelijk: je kunt zo gekwetst zijn en blijven dat je niet meer dezelfde mate van verbinding en intimiteit met hem/haar kunt verdragen. Ergens is er iets beschadigd, je muur blijft opgetrokken. Er is een afstand die je niet meer wil overbruggen. Vaak zeggen mensen dan:”Mijn gevoel is weg”. Je wil en kunt je partner niet vergeven. In je hele lijf voel je daar verzet tegen. Deze weg leidt vaak uiteindelijk tot scheiding.

De andere weg is dat je ondanks alles van hem/haar houdt. Je wil voelen dat het weer stroomt tussen jullie. Je wil het hele verraad achter je laten. Niet door te doen alsof er niets gebeurd is, maar door ervan te leren en er aan te groeien. Je wil je hart weer open zetten. Je wil je partner vergeven.

Kiezen om te vergeven

De keuze of je wil vergeven, kan voortkomen uit jouw gevoel van waarden en normen. Wellicht ben je opgevoed met een levensvisie, waarin mensen altijd weer recht hebben op een herkansing.  Misschien vind je het niet goed van jezelf als je haatdragend blijft.

Het kan ook zijn dat je een levensvisie hebt waarin liefde een belangrijke rol speelt. Het is niet moeilijk om van iemand te houden, als alles goed gaat. Maar van iemand blijven houden als je je zó verraden hebt gevoeld, dat is moeilijker. Het kan zijn dat je die liefde toch bent blijven voelen. Zoals je ook van je kind kunt blijven houden, ook al heeft die  heel erge dingen gedaan. Het kan ook zijn dat je bewust die liefde in jezelf weer op wil zoeken en een kans wil geven.

Tenslotte kan het zijn, dat je kiest voor vergeving van je partner omdat je merkt dat de boosheid zowel jouzelf als jullie relatie geen goed doet. Boosheid, die geen functie meer heeft, kan je  doen verbitteren of verzuren. Daarmee geef je de verantwoordelijkheid voor je eigen leven uit handen. Je hebt dan meer een psychologisch motief om te vergeven.

Vergeven van je partner gaat over verbinding

Veel definities over vergeven benadrukken dat je er zelf last van blijft houden als je niet vergeeft. Dat je je dan op de één of andere manier gevangen laat houden. Dat is ongetwijfeld waar.

Voor mij heeft vergeven echter niet alleen met jezelf maar juist ook met jouw relatie tot die ander, in dit geval je partner,  te maken. Het gaat erom hoe jij jezelf weer tot hem of haar wilt gaan verhouden. Je vergeeft niet om er zelf beter van te worden.

Je vergeeft omdat je het contact met je partner weer wilt herstellen.

Boosheid loslaten en je hart weer openen

Vergeven is  de laatste stap in het verwerkingsproces. Het is niets meer of minder dan je boosheid loslaten en je hart weer openen. Vergeven is een besluit én een proces. Het vraagt een bewuste keuze, maar vervolgens weet je niet of het je lukt. Je moet er soms hard voor werken.

Je weet het echter als het zover is: dan kun je naar hem of haar kijken zonder dat je keel dichtknijpt en zonder dat je een steek in je maag voelt. Zonder wrok of boosheid. Je voelt je zachter. De spanning uit je spieren verdwijnt. Je hart staat weer open.

Vergeving van je partner is:  je boosheid loslaten en je hart weer voor hem/haar openen.

 

In een volgende post ga ik nader in op hoe je je boosheid los kunt laten en hart weer kunt openen en hoe je partner daarin een rol kan spelen.

 

Lees ook: Verraad en vergeving; Zelfonderzoek na verraad ; Bewust verraad ; Dialoog na het verraad ; Rouwen na verraad ;

 

______________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit.
In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742.

Hier kun je je gratis abonneren op haar blogabonneer.

 

 

 

 

 

vader stoeit met twee dochters op grasveld

Meer aandacht voor de rol van vaders

Er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de rol van vaders. Sinds april 2016 heeft Nederland zelfs een hoogleraar Vaderschap: Renske Keizer. Inderdaad, een vrouw. Er waren 5 kandidaten waaronder één vrouw. Toch is zij het geworden. Zelf zegt ze daarover dat dat misschien juist goed is: niemand kan haar verwijten dat ze voor eigen parochie preekt.

Vaderschapsverlof

In haar oratie – de speech bij het aanvaarden van haar hoogleraarschap – stelde ze dat we in Nederland achterlopen met onze visie op de rol van vaders en het belang van vaderschap.

Ze verwees onder andere naar het ontzettend korte bevallingsverlof voor vaders/partners(twee dagen), zeker in vergelijking met andere landen. Ook moeders hebben trouwens in de meeste landen meer verlof.

Ik las overigens in een gratis ebook van de De Praktijkvader dat je dat verlof uit kunt breiden door ook twee dagen calamiteitenverlof aan te vragen. Dan moet je wel de bevalling als een calamiteit zien :). (Ik ben het trouwens niet met alles in dat ebook eens).

Vanaf 2019 wordt het bevallingsverlof voor vaders 5 dagen. De Europese commissie heeft een paar jaar twee weken geadviseerd en Nederland heeft dat advies niet opgevolgd. Vandaag – 26 april 2017 – komt deze commissie met een wetsvoorstel, om alle aangesloten landen te verplichten om een bevallingsverlof van 10 dagen in te voeren. Renske Keizer pleit voor een maand.

Moeders moeten ruimte geven

In Nederland gaan we er volgens Renske Keizer nog teveel uit van het traditionele standpunt dat het de voornaamste taak van de moeders is om voor het gezin te zorgen en van de vaders om de hoofdkostwinnaar te zijn. Moeders besteden in Nederland gemiddeld twee keer zoveel tijd aan hun kinderen als vaders. Dit i.t.t. bijvoorbeeld de Scandinavische landen, waar de rol van vaders en de taakverdeling zo goed als gelijk is.

Ze benoemde ook dat moeders van hun troon af moeten en meer ruimte moeten maken voor vaders.

Dit komt ook overeen met mijn ervaring in mijn praktijk. Regelmatig blijkt uit de gesprekken tussen vaders en moeders dat veel moeders niet graag de zorg voor de kinderen voor langere tijd aan de vader overlaten. Ze zijn bv ongerust dat hij hen niet goed te eten geeft – wéér pannenkoeken :)- of de kinderen rare combinaties van kleren aantrekt. Dus ze koken zelf van tevoren verantwoord eten en leggen de juiste kleren klaar.

Mijns inziens gooi je daarmee als moeder je eigen glazen in. Zo blíjf jij de regie én alle verantwoordelijkheid houden en is je partner hooguit werknemer in jouw bedrijf. Hij zal op zijn beurt heel gemakkelijk de verantwoordelijkheid bij jou blijven neerleggen. Ik ben het in dit opzicht erg met Renske Keizer eens.

Keizer hekelde ook het woord ‘papadag’, omdat dit suggereert dat alle andere dagen automatisch mamadagen zijn. Dit leuke interview met haar geeft een goed beeld van haar visie en geeft wat boeiende inzichten.

Emancipatie van mannen nodig

Het goede van de emancipatie was dat vrouwen vanachter het aanrecht vandaan konden komen. Het werd geaccepteerd dat ze bleven werken, als ze trouwden (tot de jaren 60 werd een vrouw meestal ontslagen als ze trouwde!).

Het nadeel was echter dat bij veel stellen de taken binnenshuis vervolgens lang niet altijd anders verdeeld werden. Dus kregen de meeste vrouwen er door de emancipatie een taak bíj. Namelijk zichzelf ontwikkelen en mede-kostwinner worden.

En helaas is dat in veel gevallen nog steeds zo. Met als gevolg dat veel vrouwen nu overbelast zijn. Zeker perfectionistische vrouwen: ze moeten nu niet alleen de perfecte moeder, huisvrouw en partner zijn, maar ook nog de perfecte werkneemster.

De emancipatie van vrouwen is wat mij betreft dan ook nog lang niet gelukt. Er is een verandering in visie nodig bij zowel de vaders als de moeders. Veel vaders van tegenwoordig vinden vaderschap belangrijk, maar hebben nog niet in de gaten op hoeveel momenten zij de regie bij hun vrouw laten. En veel vrouwen hebben nog niet in de gaten hoe vaak zij die regie zelf vast blijven houden.

Net zoals in de samenleving: het is niet voor niets dat vrouwen nog steeds in de minderheid zijn in hogere functies, maar bijvoorbeeld ook bij praatprogramma’s ’s avonds laat. Het is ook niet voor niets dat mannen nog steeds minder voor kinderen zorgen. Daar zit een vasthouden aan oude ideeën en waarden en normen achter.

Om de emancipatie van vrouwen te laten slagen is er ook een verdere emancipatie van mannen nodig.

Vaders moeten ruimte némen

Waar de emancipatie vrouwen heeft gestimuleerd om hun rol op de arbeidsmarkt in te nemen, is het omgekeerde dus minder van de grond gekomen. Dat ligt ook aan de vaders zelf. Niet alle vaders hebben hun rol in het gezin en bij de opvoeding al bewust genoeg opgepakt.

Zo horen we vaak van gescheiden vaders, dat ze pas echt hun vaderschap zijn gaan invullen, toen ze gedwongen werden om alleen voor hun kind(eren) te zorgen. En dat ze dat zo’n verrijking vinden voor hun leven, dat ze die zorg nooit meer kwijt willen. Het zou toch jammer zijn om te moeten scheiden om die ervaring op te doen!

Wat ons betreft moeten vaders dan ook hun plek als vader bewust en doordacht innemen. Nadenken over het vaderschap – liefst vóórdat de eerste geboren is – maakt je relatie meer babyproof!

Ook Gottman, relatie- en gezinstherapeut en onderzoeker- stelt in zijn boek: “And baby makes three” het belang van de vaderrol aan de orde. Nadenken over vaderschap en daar bewust mee omgaan blijkt één van de voornaamste voorwaarden voor jonge stellen te zijn om gezinsuitbreiding goed te doorstaan.

Vaders gelukkiger door zorgen voor kinderen?

Vincent Duindam is een socioloog die sinds de jaren 90 de rol van vaders onderzoekt. Hij heeft vele vaders, die expliciet zorgtaken in het gezin hadden, jarenlang gevolgd. Uit zijn onderzoek bleek dat vaders gelukkiger worden van het zorgen voor hun kinderen. Hun band met de kinderen wordt hierdoor aanzienlijk versterkt, hun relatie met hun partner wordt veel beter. En – opvallend, maar begrijpelijk gegeven – mannen die voor kinderen zorgen, gaan ”onthaasten”.  Begrijpelijk, want ga maar eens haasten met kinderen: tien tegen een bereik je het tegenovergestelde :).

De ervaring met zorg geeft vaders een heel andere visie en perspectief op het leven. Volgens Duindam is die andere invalshoek een ”noodzakelijk tegenwicht in een tijd van prestatiedruk, flexibilisering en rendementsdenken”. Een samenvatting van zijn visie, geschreven door Dylan van Rijsbergen, kun je lezen in diens artikel:“Wat is er zo byzonder aan vaders?”

Een recent onderzoek van Sean de Hoon (gepromoveerd in april 2017) geeft echter een andere uitkomst. Het zorgen voor kinderen maakt mannen helemaal niet gelukkiger. Vaders zijn juist gelukkiger als ze fulltime werken! Volgens de Hoon komt dat doordat ze dan beter aan de verwachting voldoen dat de vader de kostwinner is. Het is me niet duidelijk of dat zijn eigen hypothese is of dat dit óók uit zijn onderzoek blijkt.

De rol van vaders

Uit onderzoeken blijkt tot nu toe de rol van vaders heel belangrijk te zijn in de ontwikkeling van taal en spel van het kind. Er is minder probleemgedrag bij kinderen die veel met hun vaders gespeeld en gestoeid hebben. Ze doen het beter op school, zijn socialer en kunnen beter omgaan met agressie.

Vaders durven vaak meer. Daarmee leren ze hun kind om niet zo bang te zijn, maar dingen gewoon uit te proberen. Het bekende voorbeeld is dat van vaders die hun kind de lucht in gooien en weer opvangen. Moeders houden vaak hun hart vast. (Overigens kan ik hen aanraden het zelf eens te doen: dan ontdek je dat het helemaal niet zo eng is ;).)

Volgens Keizer blijkt uit buitenlands onderzoek ook dat kinderen met betrokken vaders beter presteren op school, minder probleemgedrag vertonen en betere relaties aangaan. ”Maar of dat gedrag komt doordat de vader betrokken is, weten we nog niet precies. Dat is een van de kernpunten van mijn onderzoeken.’’ De bestaande onderzoeken zijn volgens haar namelijk beperkt, omdat ze zich voornamelijk op hoogopgeleide vaders hebben gericht. Daarmee zou de positieve invloed ook veroorzaakt kunnen worden door erfelijke factoren als intelligentie en beter economische hulpbronnen.

Lesbische ouders of BAM

Persoonlijk vraag ik me af of de rol van vaders specifiek gendergebonden is. Lang niet alle vaders zijn gelijk, net zo min als alle moeders. Uiteraard ontstaan stereotypen niet voor niets. Maar is een vader bijvoorbeeld zo veel minder angstig omdat hij man is? Of zou het verschil er in zitten dat hij het kind niet gedragen heeft en dus geen symbiose met het kind heeft gekend? Zou een niet-mannelijke opvoeder, die het kind niet gedragen heeft, niet hetzelfde doen?

Dat lijken mij belangrijke vragen voor lesbische of homo-ouderparen en voor Bewust Alleenstaande Moeders.

Al in 1996 promoveerde R. de Kanter op een onderzoek met als titel:”Een vader is een mannelijke moeder”. Zij vond – tegen haar verwachting in! – geen aanwijzingen dat kinderen van lesbische ouders een vader zouden missen en dat dit van negatieve invloed zou zijn op hun identiteitsontwikkeling.

Deze bevindingen worden bevestigd door Henny Bos, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam. Het platform voor holebi-ouders Meer dan Gewenst had in 2013 een interview met haar over kinderen van same-sex-koppels.

Betrokken opvoeders

Ik ben geen onderzoeker. Maar ik denk uit al deze onderzoeken wel een conclusie te kunnen trekken. En die conclusie luidt: het is ontzettend belangrijk dat alle opvoeders, of ze nu man of vrouw, zijn serieus betrokken zijn op het kind en dat in hun gedrag concreet laten merken. Dus allemaal regelmatig tijd met het kind doorbrengen en zorgtaken voor het kind op zich nemen.

Ook Gottman benoemt dat het niet zoveel uitmaakt of de ”vaderrol” ook letterlijk door een man wordt gespeeld. Zolang de kenmerken van die rol maar ingevuld worden náást de kenmerken van de moederrol.

En een tweede conclusie lijkt me dat een kind méér – maar ook weer niet teveel – opvoeders heeft, zodat het met verschillende invloeden in aanraking komt. Dat maakt het dan ook weer belangrijk dat opvoeders niet teveel op elkaar gaan lijken, maar juist hun verschillen in ere houden.

 

______________________________________________________
Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit.
In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742.

Hier kun je je gratis abonneren op haar blogabonneer.

Discussie met je partner

Laatst kwam ik ergens via Twitter op een blog over ‘het grote ongeloof’. (Helaas kan ik het niet terugvinden, anders had ik een linkje gemaakt). Het ging in dit blog over organisaties met veel interne, tegengestelde belangen. De mensen in deze organisaties bleken eigenlijk niet echt te geloven, dat ze er ooit samen uit zouden komen. Bij alles wat er gebeurde, dacht iedere groep:”Zie je nou wel!”

Volgens de blogger  ontstaan er in zo’n organisatie twee soorten gedrag: de ene groep gaat steeds harder roepen en de andere doet er het zwijgen toe.

Het zal niemand verbazen dat we dit patroon ook regelmatig herkennen in relatietherapie:

  • discussie met je partner om hem/haar te overtuigen
  • of zwijgen: je past je aan je partner aan om een conflict te vermijden.

Beide houdingen zijn niet effectief. Misschien verbaast je dat en denk je dat het juist goed is om ruimte te hebben voor discussie. Maar wellicht bedoel je dan eigenlijk: ruimte te hebben voor verschil van mening. Daar ben ik het helemaal mee eens. Zolang dat verschil van mening maar geen meningsverschil wordt!

In deze post beschrijf ik hoe je dat kunt voorkomen.

Terugkerende problemen

Stellen hebben vaak weinig geloof in de veranderbaarheid van hun partner.  En eigenlijk ook niet zo in die van zichzelf. Deels hebben ze daar gelijk in. Mensen veranderen niet fundamenteel.
Mensen kunnen echter wel ontwikkelen en groeien: ze kunnen anders met situaties, met zichzelf en met hun partner om leren gaan. En dat is een belangrijke vorm van verandering.

Volgens onderzoek van relatietherapeut en -onderzoeker Gottman heeft elk stel zijn vaste probleempunten en veranderen die punten niet in de loop van de jaren.  Die punten komen namelijk voort uit de fundamentele verschillen tussen die partners. Hij zegt zelfs dat 68% van alle problemen tussen partners steeds over diezelfde punten gaan.

Ga je scheiden en ontmoet je een nieuwe partner, dan herhaalt zich daar het verhaal. Soms met dezelfde punten, soms met nieuwe. Maar ook daar zullen volgens Gottman 68% van de problemen weer over vaste thema’s gaan.

Wat ieder stel echter dus wél kan veranderen is de manier waarop ze met die onderlinge verschillen omgaan. En dat is noodzakelijk: om leren gaan met verschillen die er altijd tussen jullie blijven bestaan.

Verschillen verdragen

Dus niet proberen de ander te veranderen of van zijn/haar standpunt af te brengen. Maar elkaar respecteren en gezamenlijk over de verschillen van inzicht en aanpak praten. Samen proberen om tot een manier van omgaan te komen. Daarvoor is het nodig dat je anders leert denken over die verschillen.

Onderlinge verschillen zijn natuurlijk lastig, maar horen nu eenmaal bij een relatie.  Als de ander net zo moet gaan denken of voelen of zich gaan gedragen als jij, zou je een kloon, een kopie van jezelf krijgen.

Dan verdwijnt ook de dynamiek. Als er geen verschil meer is, is er ook geen contact meer. Dat is vergelijkbaar met het principe van elektriciteit: voor stroom zijn tegengestelde polen nodig. Het wegpoetsen van verschillen betekent het einde van de relatie!

Dus verschillen zijn onvermijdelijk en noodzakelijk!

Het is voor sommigen mensen angstig om verschillen te laten bestaan. Als je onzeker bent, wil je liever dat je partner je bevestigt door hetzelfde te denken als jij. Dus het vraagt stevigheid en basis in jezelf om te kunnen verdragen dat jullie verschillen. Bovendien vinden de meeste mensen verschillen niet leuk. dus als je je laat zien in je andere mening, inzicht, aanpak etc, kun je kritiek krijgen. Of teleurstelling. En daar moet je tegen kunnen, dat moet je verdragen. Jij mag jou mening hebben en de ander mag dat niet leuk vinden.

Niet iedereen leert van huis om verschillen te verdragen. Voor sommige mensen is het daarom nodig om daar in individuele therapie aan te werken.

Maar hoe lastig verschillen en tegengestelde belangen ook zijn, ze vormen wel de kern van je relatie.

Van discussie naar dialoog

Tegengestelde belangen en onderlinge verschillen leiden vaak tot discussies, waarbij het vanzelfsprekende uitgangspunt is dat de ene partner probeert de ander te overtuigen of te veranderen.

Bij een discussie gaat je hartslag altijd omhoog. Gottman adviseert zelfs om elk gesprek te stoppen zodra je hartslag boven de 100 komt. Dan is de adrenaline zo hoog, dat je toch de rust niet meer hebt om naar elkaar te luisteren. je kunt dan beter een time-out nemen om af te koelen en afspreken dat je het een half uur of uur later nog een keer probeert. Of anders de volgende dag. Mocht het dan weer mis gaan, dan neem je opnieuw een time out.

Een discussie met je partner is fnuikend voor een relatie. Misschien zijn discussies per definitie wel fnuikend. Ze leveren namelijk altijd een verliezer op en dat is uiteindelijk voor niemand goed. Ze zorgen er ook voor dat de dynamiek verdwijnt, omdat de verliezer zich moet aanpassen aan de winnaar.

De enige manier om het constructief samen over tegengestelde belangen of meningen te hebben is de dialoog. In een dialoog is het doel niet dat er een winnaar uit de strijd komt. Het doel is dat beide partijen echt naar elkaar luisteren en elkaar begrijpen. Wat overigens niet hetzelfde is als het met elkaar eens zijn!

Dat betekent dat je tegen je partner zegt:”Schat, we denken hier dus verschillend over. Jouw mening is uiteraard net zo legitiem als de mijne. Ik ben echter wel geïnteresseerd in hoe jij tot jouw mening bent gekomen. Wil je me dat vertellen?”

En dan kom je met elkaar tot een dialoog. In een volgende post zal ik daar meer over uitleggen.

_____________________________________________________

Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit. In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742. Hier kun je je gratis abonneren op haar blogabonneer op blog.

groep mororrijders

Vermijd de midlifecrisis!

“Volgens mij heeft hij een midlifecrisis!`

Deze uitspraak horen we nogal eens in de therapiekamer. En vervolgens wordt de bewering gestaafd met opmerkingen dat hij een motor heeft gekocht, zijn haar heeft geverfd, veel meer op stap gaat met ´de jongens´, een blitse auto wil en als klap op de vuurpijl soms ook nog verliefd is geworden op een andere vrouw, meestal behoorlijk veel jonger dan de eigen partner.

We horen deze opmerking minder vaak over vrouwen, maar dat kan natuurlijk net zo goed.

Midlifecrisis of niet: ontevredenheid of ongelukkig zijn met je leven is een belangrijke oorzaak voor relatieproblemen en specifieker: voor vreemdgaan.

Midlifecrisis

Wat is nu eigenlijk een midlifecrisis? In Wikipedia staat het goed samengevat:

De midlifecrisis is een psychologisch verzamelbegrip voor de psychologische ontwikkelingsfase van mensen tussen de 35 en 50 jaar. Vaak wordt men op deze leeftijd geconfronteerd met zingevingsvraagstukken en wordt men daardoor uit balans gebracht. De term werd geïntroduceerd in 1965 door Elliott Jaques.

Die zingeving, daar gaat het om. In ieder leven komen een aantal fasen voor. In het begin is iedereen bezig met groei en ontwikkeling. de meeste mensen hebben zo hun dromen. Over wat ze willen bereiken of hoe hun leven er later uit zal zien. En zo rond hun 40e hebben de meeste mensen het huisje-boompje-beestje-verhaal redelijk geregeld. Waar de zingeving eerst vooral bestond uit het realiseren van toekomstdromen, is die toekomst nu gerealiseerd. En wat dan? We zijn in het westen niet zo goed in leven in het hier en nu.  We zijn gewend om onze energie op de toekomst te zetten. Dus wat moeten we nu, aan de andere kant van de 40? Als je verleden langzaam maar zeker groter wordt dan je toekomst?

Sleur

Als je dan niet oplet, sluipt het er langzaam in.  Je bent zo druk, dat je ’s avonds geen puf meer hebt om nog iets anders te doen dan neer te ploffen op de bank en een beetje te zappen. Alles in je leven heeft een beetje zijn plek gevonden, alles heeft een ritme, een routine. Alle projecten staan op de rails: het huis is gekocht, de kinderen zijn geboren, de promotie is gemaakt of aan je neus voorbijgegaan, je voelt dat je een dagje ouder wordt en laat op de sportschool steeds vaker verstek gaan. Er zijn geen grote problemen maar dat je nu ontzettend van het leven geniet, kun je ook niet zeggen.

En je partner, ach, die heeft je niet zoveel nieuws meer te vertellen.  “Mijn vrouw was een mooi boek, maar ik heb het uit”, is de dodelijkste opmerking die ik in dit kader ooit gehoord heb.

Dus dan komt die dag dat de vraag zich aandient: is dit het nu? Wil ik zo oud worden? Is dit nu het leven wat ik wil leiden? Leef ik zelf of word ik geleefd?

Dat is dan ook wat mensen die opeens verliefd worden, melden: dat ze eindelijk weer het gevoel hebben dat ze léven, dat ze geraakt worden, dat het bloed weer stroomt, dat het weer ergens over gaat. Niet voor niets worden veel mensen rond deze tijd opeens verliefd op een ander.

Is dit nu later?

Of misschien valt je leven je juist erg tegen. Heb je je uit de naad gewerkt en toch niet voor elkaar gekregen wat je wilde. En voel je je langzaam ouder worden, zonder dat al die dromen waargemaakt worden. Het leven heeft je misschien tegen gezeten.  Je bent wellicht in allerlei reorganisaties terecht gekomen, waardoor  je kansen verdwenen als sneeuw voor de zon. Of je bent je eeuwige liefde kwijtgeraakt aan een ander. Het leven een feest? Een grote middelvinger kan het leven krijgen!

Of misschien heb je al die tijd vooral gezorgd voor anderen. en heb je nu het gevoel:”En nu ben ík aan de beurt!”

Ook in die situaties kun je in een midlifecrisis terecht komen. Stef Bos heeft hier een prachtig lied over gemaakt: “Is dit nu later?”

In al die gevallen heb je het gevoel dat er méér in het leven moet zitten. Je neemt geen genoegen met wat je hebt en gaat – soms bijna obsessief – op zoek naar wat anders. Alles is beter, als het maar de sleur van je huidige bestaan doorbreekt.

Zelfonderzoek

Hoe zit dat bij jou, degene die dit leest? Heb jij nog echt plezier in je leven? Voel je regelmatig bezieling, inspiratie? Word je nog regelmatig geraakt? Kun je je nog verwonderen, echt blij zijn? Kun je genieten, zonder dat daar alcohol bij nodig is? En ben je af en toe ook verdrietig of echt boos? Voel je nog echte emoties of is alles afgevlakt?

Hoe is het met jullie relatie? Stel je nog wel eens ooit geïnteresseerde vragen aan je partner, of  vul je alles voor haar/hem in zonder dat te checken? Hebben jullie nog echte aandacht voor elkaar? Kunnen jullie nog samen lachen?

En hoe is met jullie seksleven? Vrijen jullie nog met elkaar en is dat tot wederzijdse tevredenheid of ´doe je het er maar mee´?
Stimuleren jullie elkaar nog in je persoonlijke ontwikkeling, in ambities?
Zijn jullie nog twee zelfstandige mensen of gaan jullie eindigen als de ingedutte stellen, die Youp van ’t Hek ooit beschreef, op twee dezelfde fietsen met twee dezelfde windjacks?

Het loont de moeite om regelmatig bewust stil te staan bij deze vragen. En de antwoorden eerlijk onder ogen te zien. Als de antwoorden negatief zijn, wordt het hoog tijd om het daar samen over te hebben. Om te gaan ontdekken hoe je die sjeu weer terug kunt brengen in je leven. Vanzelf gaat dat niet, al dacht je dat misschien wel. Een relatie blijft nooit vanzelf goed. Daar moet je blijvend in investeren.

Doe het nu, maak de balans op vóórdat je in die crisis terecht komt. Je doet er jezelf en je partner een groot plezier mee!

______________________________________________________
Marike de Valk is Gestalttherapeut en geeft individuele, relatie- en gezinstherapie in Beuningen bij Nijmegen samen met haar collega Wilfried Sluys. Op haar site: https://www.mv-gestalttherapie.nl legt ze haar werkwijze uit.
In haar blog (https://www.relatietherapie-nijmegen/blog/) schrijft ze over alles wat met partner- en gezinsrelaties te maken heeft. Ze geeft daar ook lezingen over. Ze is te bereiken via het contactformulier op haar sites of via 024-6751742.

Hier kun je je abonneren op haar blogabonneer.

Page 1 of 9

Mogelijk gemaakt door WordPress & Thema gemaakt door Anders Norén